Alaska’da yaşayan kişiler, eyaletin petrol ve maden gelirlerinden oluşturulan dev yatırım fonu sayesinde her yıl "Permanent Fund Dividend" olarak bilinen bir sistem üzerinden ödeme alıyor. Arkasındaki 50 yıllık hikayeyle bugün köklü bir tarihe dönüşen bu uygulama, sosyal yardım veya maaş gibi sistemlerden oldukça farklı bir noktada yer alıyor.
İşte bu çok avantajlı ve sıra dışı sistemin arkasında yatan detaylar!
Alaska’nın kuzeyinde büyük petrol rezervlerinin keşfedilmesi, eyaletin bugüne uzanan ekonomisini tamamen değiştiren temel gelişmelerden biri. Çünkü 1969’daki petrol ve doğal gaz ruhsat satışından eyalet yaklaşık 900 milyon dolar gelir elde etti ve bu parayı çeşitli kamu programlarına harcayarak güçlü bir altyapı kurdu. Petrolün sonsuza kadar çıkmayacağını düşünen Alaska halkı ise gelecekte elde edilecek doğal kaynak gelirlerinin bir bölümünü korumak istiyordu. Bunun üzerine 1976’da yapılan oylamayla vatandaşlara kar payı dağıtmak adına Alaska Permanent Fund kuruldu.
Permanent Fund, Alaska’nın petrol ve diğer madenlerden elde ettiği gelirlerin belirli bölümünün aktarıldığı büyük bir yatırım fonudur. Alaska Anayasası uyarınca mineral kiraları, telif gelirleri ve benzeri bazı gelirlerin en az %25’i , doğrudan halka dağıtılmak yerine devlet fonuna aktarılır ve çeşitli yatırımlarda değerlendirilir.
Bu sistemin kökeni ise 1980'li yıllara kadar uzanır. Aslında bu fon 1976 yılında kurulmuş olsa da Yasama Meclisi tarafından ilk PFD programının kabul edilmesi 1980 yılında olur. Ardından ikametgah süresine göre farklı ödeme yapılmasını öngören bir hukuki sorun ortaya çıkar fakat sistemin yeniden düzenlenmesiyle birlikte ilk Alaska sakinleri 1982 yılında tam 1.000 dolarlık temettü çeki alır. Böylece bugünün sisteminin temelleri de atılmış olur.
Alaska vatandaşlarına ödeme yapılması fikri, Alaska’nın doğal kaynaklarının yalnızca devlete değil eyalette yaşayan insanlara da ait olduğu düşüncesine dayanır. Bu programın amacı da eyaletin zengin mineral gelirlerinden elde edilen ekonomik değerin, mevcut ve gelecek kuşaklar arasında paylaşılmasıdır. Dolayısıyla ödemeler bir maaş veya klasik sosyal yardım yerine geçmez ve daha çok eyaletin doğal kaynak serveti üzerine kurulmuş ortak bir temettü sistemini tanımlar.
Aslında düşünülenin aksine tüm Alaska vatandaşları otomatik olarak para almaya hak kazanmaz. Çünkü PFD sisteminden faydalanabilmek için bir önceki takvim yılı boyunca Alaska sakini olma ve başvuru sırasında eyalette süresiz yaşamaya devam etme gibi ek şartlar aranır. Başka bir eyalette ikamet hakkı talep etmek, uzun süre Alaska dışında yaşamak veya belirli adli durumlar da uygunluk şartlarını etkileyebilir. Yani sistemden kabaca tüm ABD vatandaşlarının ya da Alaska'da yaşayanların faydalandığını söylemek doğru bir çıkarım değildir.
Bununla birlikte, şartların sağlanması koşuluyla çocuklar bile bu sistemden faydalanabilir. Elbette bunun için çocuğun uygun bir Alaska sakini tarafından sponsor edilmesine ek olarak diğer koşulları da karşılaması gerekir. Dolayısıyla dört kişilik uygun bir ailede, şartlar sağlanıyorsa çocuklar için de ayrı başvurular yapılabilir ve her birey üzerinden yıllık temettü alınabilir.
Alaska sakinlerinin aldığı PFD tutarı ise yıldan yıla değişiklik gösterir. Hak sahiplerine dağıtılan tutar belirlenirken fon gelirleri, başvuru sahibi sayısı ve farklı bütçe kalemleri gibi farklı etmenler söz konusu olur. Tüm etmenlere bağlı olarak bazı yıllarda yapılan ödemeler diğerlerine göre yüksek olabilir. Örneğin 2025 yılı Permanent Fund Dividend tutarı kişi başına 1.000 dolar olarak açıklanmışken, bu tutar 2024 yılı için 1.702 dolar ve 2026 yılı için 1.200 dolar seviyesindedir.
Mevcut sistemden faydalanmak için başvuru sahiplerinde aranan Alaska’da ikamet şartı sadece kağıt üzerinde kalmaz. Genel kurala göre kişi bir takvim yılı içinde 180 güne kadar eyalet dışında bulunup diğer koşulları sağlamaya devam edebilir ve hak sahibi olarak sistemden faydalanabilir. Eğitim, askerlik gibi özel nedenlerle bu süre uzatılabilir fakat genellikle başka bir eyalette kalıcı ikamet kurulduğuna işaret eden davranışların büyük çoğunluğu, PFD hakkının kaybedilmesine neden olan başlıca sebepler arasındadır.
Alaska’nın kurduğu sistem bugünkü sakinlere para vermenin ötesinde hedefler taşır. Sistemin arka planını, sınırlı olan petrol ve mineral gibi milli servet oluşturan ekonomik değerlerin gelecek nesillere aktarılması düşüncesi oluşturur. Bu nedenle ana para yatırımlarda tutulur ve fon, aynı zamanda Alaska’nın kamu hizmetlerinin finansmanında önemli rol oynar. Günümüzde eyaletin kısıtlamasız genel bütçe gelirlerinin yarısından fazlasını destekleyen kaynaklardan biri olarak da geçer.
PFD zaman zaman evrensel temel gelir uygulamalarına örnek gösterilse de klasik anlamda tamamen koşulsuz bir ödeme sistemi değildir. Çünkü ne olursa olsun kişinin Alaska’da ikamet etmesi, başvuru yapması ve belirlenen uygunluk koşullarını sağlaması gerekir. Ayrıca ödenen miktar yaşam giderlerinin tamamını karşılayacak sabit bir maaş şeklinde belirlenmez ve her yıl değişebilir. Bu nedenle Alaska modeli, doğal kaynak servetinin belirli bölümünü bölge sakinleriyle paylaşan yıllık temettü sistemi olarak tanımlandığında daha doğru bir çerçeve olarak ortaya çıkar fakat evrensel bir model olarak kullanmaya uygun değildir.