Negatif faiz, geleneksel kazandıran faiz mantığının tersine işleyen bir sistemdir ve bazı durumlarda merkez bankaları tarafından kullanılabilir. Bu sistemde adından da anlaşılacağı üzere bankada para tutmak, bir tür pasif kazanç yerine beklenmedik bir maliyete dönüşebilir. Ancak her durumda mevduatların kazançsız olduğunu göstermez.
Gelin bu alışılmadık ekonomik durumun detaylarını daha yakından inceleyelim!
Normal şartlarda bankaya para yatırdığınızda mevduat miktarına, vadeye ve bankanın sunduğu faiz oranına göre değişen bir faiz kazancı elde edersiniz. Bu süreçte banka paranızı belirli bir süre kullandığı için karşılığında belli bir miktar getiri öder. Mevduat sistemi, pasif getiri elde etmenin en yaygın ve güvenilir yollarından biridir.
Negatif faiz ise geleneksel mevduat sisteminin tersine işlediği bir ekonomik durumdur. Bu süreçte bankaya yatırdığınız para karşılığında ek getiri elde etmediğiniz gibi üzerine bir de bankaya ekstra ödeme yapmak zorunda kalırsınız. Borç alanın üstüne para kazandığı bu alışılmadık sistem, genellikle ekonominin tamamen durduğu ve yatırımların sert şekilde kesildiği dönemlerde piyasayı canlandırmak için kullanılır. Özetle, negatif faiz ortamında paranızı güvenli bir yerde tutmak için karşılığında ödemeniz gereken belirli bir ücret söz konusudur.
Negatif faiz, vatandaşı ilgilendiren bir sistem gibi görünse de çoğunlukla ticari bankaların merkez bankalarında tuttuğu birikimleri etkiler. Buradaki esas amaç paranın ekonomide daha fazla dolaşmasını teşvik etmektir. Çünkü bir banka, fazla parasını merkez bankasına aktarırsa güvenli bir tercih yapmış olur fakat ekonomiye herhangi bir katkı sağlamaz. Bu durumda merkez bankası negatif faiz uygulamasını kullanarak sistemi onlar için nispeten dezavantajlı hale getirmeyi ve dolayısıyla kredi, tahvil, yatırım gibi başka araçlara yönlendirerek ekonomiyi canlandırmayı tercih edebilir.
Bankada para tutmanın maliyete dönüştüğü bir ortamda nominal negatif faiz ve reel negatif faiz kavramları devreye girer. Bunlardan ilki doğrudan kesinti anlamına gelir ve bankanın açıkça talep ettiği bir güvende tutma bedelidir. Merkez bankaları, ticari bankalara negatif faiz uyguladığında, ticari bankalar da bu maliyeti büyük şirketlere veya nadiren de olsa bireysel müşterilere yansıtabilir. Bu durumda bankaya yapılan yatırımlar üzerinden nominal negatif faiz hesaplanır.
Örneğin; yıllık %0,5 negatif faiz oranı sunan bir bankaya 10.000 TL yatırdığınızda, vade sonunda elinizde 9.950 TL kalmış olur. Yani banka kendi para saklama masrafını karşılamıştır.
Reel negatif faiz, nominal negatif faizden biraz daha farklıdır ve satın alma gücündeki düşüşe işaret eder. Bu durumda bankadaki para nominal olarak artmış olsa da ülkedeki yüksek enflasyon sebebiyle faiz getirisinden daha fazla bir gizli maliyet oluşur. Özellikle enflasyonist ekonomilerde karşılaşılan bu senaryoda, banka size yüksek faiz oranları sunar fakat hayat pahalılığı faizlerden çok daha hızlı artar.
Örneğin; yıllık %5 faiz sunan bir bankaya, 10.000 TL yatırırsanız vade sonunda paranız 10.500 TL olur. Ancak aynı ekonomide yıllık enflasyon %15 olarak açıklandığında sizin 10.500 TL’niz rakamsal olarak sene başındaki tutardan fazla görünse de alım gücünüz sene başına göre düşmüştür. Bu da bankada para tutmanın sizin açınızdan görünmez bir maliyete dönüştüğünü gösterir.
Nominal negatif faiz, bankanın faiz oranının gerçekten sıfırdan düşük olması durumudur ancak bankalar bunu her zaman “negatif faiz” adıyla sunmayabilir. Örneğin, bir bankadaki hesap işletim ücreti, yüksek bakiye ücreti veya farklı hizmet bedelleri gibi masraflar ilk baştaki kazançlı faiz oranlarını negatife yakın bir noktaya çekebilir. Bu nedenle bankada para tutmanın avantajlı olup olmadığı her zaman yıllık masraflar ve net getiri oranı ile birlikte hesaplanmalıdır.
Negatif faiz, daha çok büyük şirketlere ve kurumsal yatırımcılara uygulanan bir modeldir. Çünkü bireysel mevduatlardaki küçük miktarların bankada tutulmasıyla yüksek mevduatların bankada saklanması aynı şey değildir. Büyük tutardaki fiziki parayı saklamanın beraberinde getirdiği güvenlik, sigorta, taşıma ve operasyon maliyetleri çok daha fazladır. Bu durumda faiz oranı nominal anlamda negatif olsa bile bu tutarda bir parayı güven içinde saklamak daha önemli bir mesele haline gelir. Bu nedenle negatif faiz genellikle bireysel mevduat hesap sahiplerine uygulanmaz.
Sıra dışı ekonomik koşullarda kullanılan negatif faiz, ekonomide istikrarın ve büyümenin olduğu dönemlerde genellikle tercih edilmez. Buradaki temel amaç paranın bankada beklemesini daha az cazip hale getirerek durağan ekonomiyi canlandırmak veya yatırımcıları tahvil, kredi gibi araçlara yönlendirmektir. Parayı bankada tutmak yerine harcamak, başka bir yatırıma aktarmak ya da istihdam yaratmak teşvik edilir. Ancak faizlerin çok uzun süre negatif kalması, bankaların kârlılığına zarar verebilir. Bu nedenle negatif faizin; merkez bankası ve ticari banka ilişkileri, piyasa faizleri, kredi koşulları gibi birçok ekonomik girdiyle birlikte değerlendirilmesi önerilir.