İran’da patlak veren savaş, küresel tedarik zincirlerini sarsarak özellikle yakıt ve gübre taşımacılığını sekteye uğratırken, ülkenin önemli tarım ürünlerinden fıstıkta da fiyatları rekor seviyelere taşıdı. Popüler bir kuruyemiş olan fıstık, son sekiz yılın en yüksek seviyesine ulaştı.
Bloomberg 'ün haberine göre, İran, tek başına tüketilen ve ayrıca dondurma, çikolata ve içeceklerde yaygın olarak kullanılan fıstık üretiminde dünyanın ikinci büyük ülkesi konumunda. Çatışmalar, tüketici talebinin arttığı bir dönemde, zaten kısıtlı olan pazardaki arzı daha da kötüleştiriyor.
Expana Markets'te fıstık piyasası analisti olan Nick Moss, ülkenin fıstık ticaretinin savaştan önce de yaptırımlar ve jeopolitik sürtüşmeler nedeniyle zaten karmaşık olduğunu söyledi.
Beklenenden düşük 2025 hasadı ve Ocak ayında hükümetin sivil huzursuzluğa karşı yürüttüğü operasyon sırasında yaşanan ve ihracat koordinasyonunu sınırlayan iletişim kesintileri arzı daha da kısıtladı.
Moss, Şubat sonlarında savaşın patlak vermesinin durumu daha da kötüleştirdiğini, zaten kısıtlı olan durumu daha da ağırlaştırdığını ve küresel pazarlara ulaştırılması giderek zorlaşan fıstık arzının azalmasına yol açtığını söyledi. Moss "Fıstıklar, Orta Doğu'nun önemli bir üretici, transit merkezi ve destinasyon olması nedeniyle, bölgedeki aksaklıklara karşı oldukça hassastır." dedi.
Küresel talep tarafında ise dikkat çekici bir artış yaşanıyor. Sosyal medyada 2023 sonlarında viral olan fıstıklı “Dubai çikolatası”, Avrupa, Orta Doğu ve Asya’da talebi hızlandırdı. Häagen-Daz ve Táche gibi markalar ürünü dondurma ve bitki bazlı süt serilerine taşırken, Starbucks da fıstık aromalı kahveyi yaygınlaştırdı. Expana’nın ABD fıstık gösterge fiyatlarına göre, fiyatlar 2023 sonundan itibaren geçen iki yılda yaklaşık yüzde 30 yükseldi.
ABD Tarım Bakanlığı verilerine göre İran, küresel fıstık üretiminin yaklaşık beşte birini, ihracatın ise üçte birini gerçekleştiriyor. ABD ise üretimin yaklaşık yüzde 40’ını ve sevkiyatın yaklaşık yarısını karşılıyor.
İran’daki savaşın arzı sıkıştırması ve ticareti zorlaştırmasıyla birlikte Antep fıstığı fiyatı Mart ayında pound başına 4,57 dolara kadar çıktı. Bu seviye, Expana verilerine göre Mayıs 2018’den bu yana görülen en yüksek fiyat oldu.
ABD merkezli ve gıda sanayine Antep fıstığı tedarik eden Crown Point Ltd.’de yenilebilir kuruyemiş ve bakliyat iş kolu yöneticisi Gyana Ranjan Das, savaşın ardından nakliye hatlarının 2 Mart’tan itibaren Orta Doğu’ya yönelik yeni sevkiyat rezervasyonlarını iptal ettiğini söyledi. Das, çatışmanın Hindistan’a yönelik fıstık sevkiyatları dahil olmak üzere tedarik zincirini aksattığını belirtti. Hindistan, yılda yaklaşık 9 milyar dolarlık yenilebilir kuruyemiş ithalatı yapıyor.
Şimdilik askeri saldırıların çoğunlukla İran’ın kuzeydoğusunda bulunan fıstık bahçelerine zarar verip vermediğini değerlendirmek için erken olduğu belirtiliyor. Ancak ticaretin önemli geçiş noktaları olan Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye’ye uzanan lojistik ve sevkiyat hatlarında aksama yaşandığı ifade ediliyor
Uzmanlara göre çatışmanın uzaması halinde küresel pazarlara ulaşabilecek ürün miktarı daha da azalabilir. Bu da doğrudan İran’dan alım yapmayan alıcılar için bile diğer pazarlardaki mevcut stoklara yönelik rekabeti artırabilir.
Arz sıkışıklığının devam etmesi halinde gıda üreticilerinin ya fiyat artırması, ya reçeteleri değiştirmesi ya da daha ucuz kuruyemişlere yönelmesi gündeme gelebilir. Sektörde maliyet nedeniyle bir kuruyemişin başka bir ürünle ikame edilmesi yaygın olsa da Antep fıstığının ana bileşen olduğu ürünlerde bunun daha zor olacağı belirtiliyor.
Bu nedenle uzmanlar, yaz aylarında özellikle dondurma gibi ürünlerde Antep fıstığı aromasının ya daha zayıf hissedilebileceği ya da bazı ürünlerden tamamen çıkarılabileceği görüşünde.