Nijer, ülkenin Agadez bölgesinde bulunan nadir bir Mars meteorininin New York'taki açık artırmada milyonlarca dolara satılmasının ardından soruşturma başlattı. Yetkililer, meteoritin ülkeden çıkarılma sürecinin “yasa dışı uluslararası kaçakçılığa benzer” olabileceğini belirtti.
NWA 16788 adı verilen meteorite, 16 Temmuz'da New York'ta düzenlenen Sotheby's müzayedesinde vergi ve ücretler dahil 5,3 milyon dolara satıldı. Meteoriti satın alan kişinin kimliği ise açıklanmadı.
Yaklaşık 24,5 kilogram ağırlığındaki gök taşı, Kasım 2023'te Nijer'in geniş ve kurak Agadez bölgesinde bir meteor avcısı tarafından bulundu. Sotheby's kataloğunda yer alan bilgilere göre NWA 16788, Dünya'da bulunan diğer Mars meteorlarına kıyasla olağanüstü büyüklüğüyle dikkat çekiyor.
Nijer hükümeti, meteoritin keşfi ve satış sürecine ilişkin daha fazla bilgi edinmek amacıyla resmi soruşturma başlattı. Soruşturma ülkenin madenler, güvenlik, yükseköğretim ve adalet bakanlıkları tarafından yürütülüyor.
Tartışmanın merkezinde meteoritin Nijer'den nasıl çıkarıldığı bulunuyor. Fas'ta meteor avcılarının buldukları gök taşlarını belirli izinler kapsamında toplamasına ve yurt dışına çıkarmasına olanak sağlayan düzenlemeler bulunuyor. Avcıların keşiflerini yetkililere bildirmesi, meteoritin boyutunu ve fotoğrafını paylaşması, bulunduğu konumun koordinatlarını vermesi ve örneğin bir bölümünü devlet kurumuyla paylaşması gerekiyor.
Nijer'de ise meteorlar konusunda özel bir yasal düzenleme bulunmadığı belirtiliyor. Nijer hükümetinin sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada bu konuya dikkat çekilirken, Sotheby's de yaptığı açıklamada meteoritin ilgili uluslararası prosedürlere uygun şekilde ülkeden çıkarıldığını savundu.
Sotheby's sözcüsü, meteoritin yolculuğunun her aşamasında gerekli belgelerin mevcut olduğunu ve satışın ilgili ülkelerin gereklilikleri ile uluslararası uygulamalara uygun gerçekleştirildiğini belirtti. Şirket ayrıca Nijer'in ihracat konusunda soruşturma başlattığının farkında olduğunu ve konuyla ilgili mevcut bilgileri incelediğini açıkladı.
Mars meteorlarının bilimsel değeri de tartışmayı daha önemli hale getiriyor. Londra'daki Doğa Tarihi Müzesi'ne göre Dünya'da şimdiye kadar yaklaşık 400 Mars meteoriti bulundu.
İnsanlar henüz Mars'a ayak basmadığı için bu gök taşları, Kızıl Gezegen'i Dünya üzerinde doğrudan inceleyebilmenin en önemli yollarından biri olarak kabul ediliyor. Meteorlar, Güneş Sistemi'nin ve gezegenlerin geçmişine ilişkin bilgiler taşıyan birer “kozmik zaman kapsülü” niteliğinde.
NWA 16788'in milyonlarca yıl önce bir asteroit veya kuyruklu yıldızın Mars yüzeyine çarpması sonucunda uzaya savrulduğu düşünülüyor. Meteoritin bazı bölümleri bu çarpışmanın etkisiyle cama dönüşürken, Dünya atmosferine girerken oluşan camsı bir dış kabuk da taşıyor.
NWA 16788, yaklaşık 18 kilogram ağırlığındaki Zagami meteoriti gibi büyük Mars parçalarından da yaklaşık yüzde 70 daha ağır.
Meteorite açık artırmadan önce İtalya Uzay Ajansı'nda sergilendi ve İtalya'nın Arezzo kentindeki özel bir galeride tutuldu. Meteoritten alınan iki parçanın ise Floransa Üniversitesi'nde bulunduğu belirtildi.
Meteorların mülkiyetine ilişkin tartışmanın yalnızca Nijer'le sınırlı olmadığı ifade ediliyor. Heritage dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre bilinen Mars meteorlarının küçük örneklerinin çoğu doğal tarih müzelerinde bulunurken, büyük ana parçaların önemli bölümü özel koleksiyoncular ve yatırımcıların elinde.
Araştırmacılar, Mars meteorlarının özel mülkiyetinin ve ticaretinin birçok ülkede genel olarak yasal olduğunu, ancak bu parçaların bilimsel, kültürel ve ekonomik değerlerinin giderek daha fazla kabul gördüğünü belirtiyor. Bu nedenle bilimsel araştırmaya erişim, kamu eğitimi ve özel koleksiyonculuk arasındaki dengenin gelecekte önemli bir politika konusu olmaya devam edeceği değerlendiriliyor.